Con người ngay từ lúc lọt lòng mẹ đã quờ quạng tìm kiếm. Ở cái thuở u u minh minh ấy, chắc đứa bé chưa ý thức gì về sự hiện hữu của mình, nhưng tự bản năng nó có những cử động cho nhu cầu sinh tồn. Tìm vú mẹ, tìm hơi ấm, tìm đồ chơi...Rồi trải qua nhiều thời kỳ phát triển phức tạp để thành người (chuyện của các nhà tâm lý học, nhân chủng học). Khi đã trưởng thành con người đi tìm cái cao hơn xa hơn...tìm Nghệ Thuật, tìm Đạo...
Đúng ra, cái gì chúng ta cũng phải bỏ công đi tìm, từ cái ăn cái mặc cho đến tất cả các nhu cầu khác. Đi tìm tức phải tốn kém tiền bạc thì giờ, ấy là đối với những cái cụ thể gần gũi, chứ tìm nghệ thuật thì tìm ở đâu ? Đến như tìm Đạo lại càng không biết đến kiếp nào. Đức Phật bảo: “Ta là Phật đã thành, các ngươi là Phật sẽ thành”, hay tổ Đạt Ma dạy “Trực chỉ nhân tâm kiến tánh thành Phật”. Nghe dễ như mở cửa từ trong nhà bước ra ngoài là mọi sự viên thành. Chuyện không phải vậy. Ai có tu mới biết, có luyện mới hay.
Nói nghệ thuật mà không giới hạn trong một địa hạt nào thì mông lung lắm, chúng ta thử bàn với nhau trong phạm vi Nhiếp Ảnh.
Chuyện chụp hình chụp ảnh chẳng có gì lạ và bí hiểm ở thời đại văn minh khoa học, máy móc thay thế con người làm mọi thứ. Chưa biết gì, đưa máy lên bấm cũng được tấm ảnh rồi. Nhưng tấm ảnh đẹp hay xấu, đẹp xấu như thế nào là chuyện không thể trả lời gọn lõn một câu. Ai cũng chọn những ảnh đẹp để giữ lại, nhưng hàng trăm tấm ảnh đẹp của người này cũng không khác gì ảnh người kia, có chăng , khác người trong ảnh.
Không biết các bạn sao chứ tôi, mỗi lần được mời xem những tập album gia đình hay những bộ ảnh du lịch đó đây, thú thật sốt ruột lắm. Ngay cả những ảnh gọi là nghệ thuật, mà chụp theo lối mô phỏng cũng làm cho người xem mất lý thú. Tác phẩm phải ẩn chứa phần riêng tư đặc biệt của mỗi người. Đó chính là tinh túy của tấm ảnh, là giá trị của người chụp. Tôi nghĩ đi tìm nghệ thuật là đi tìm cái phần ít ỏi ấy.Thiếu nó cũng chẳng khác gì một nồi đầy thịt cá mà không mắm muối không gia vị.
Đối với những ai chủ trương “ăn chắc mặc bền” thì chẳng có gì phải phân vân, chẳng có gì phải bàn. Đã có người thắc mắc:
Lớn tuổi học nhiếp ảnh được không ?
Tôi có cái máy thường thôi, học được không ?
Tôi ở xa, không có thì giờ, mua sách tự học được không ?...vv.
Hỏi như vậy không có nghĩa người hỏi không biết chụp một tấm ảnh kỷ niệm cho gia đình, cho bạn bè hay cho chính mình. Câu hỏi hàm ý muốn đi tìm cái giá trị cá biệt nói trên. Điều này rất tự nhiên và hợp lý. Bởi tất cả những gì chúng ta có về mặt khách quan chỉ mới là cái ắt có mà chưa đủ, muốn đủ phải có thêm một tấm lòng. Dù tấm lòng chỉ bằng 1% của các thứ kia. Nhưng không phải ai cũng sẵn sàng cho 1% như thế...
Một người dù có thiên kinh vạn quyển, chuông mõ đầy nhà mà thiếu một tấm lòng, tôi nghĩ, người đó khó mà vào cửa Phật. Không phải Phật cấm vào nhưng chính mình chạy lanh quanh rồi cứ ngỡ đã gặp Phật. Cũng không thiếu gì người máy móc sắm đầy đủ, phương tiện dư thừa mà qua bao nhiêu năm vẫn chỉ chụp những ảnh thông thuờng như bao người khác. Đấy chính cũng vì chưa tìm ra 1% gia vị cho tấm ảnh. Vấn đề này cũng đã được nhà thơ Du Tử Lê đặt ra trong buổi nói chuyện với tôi trên đài truyền hình SBN (Saigon Broadcasting News). Một tác phẩm nghệ thuật không thể hình thành bằng máy móc hoàn toàn. Nếu có, chẳng qua chỉ để vui mắt chốc lát mà thôi.
Tất nhiên điều kiện khách quan càng đầy đủ càng thuận lợi cho công việc, song khách quan chỉ mới ắt có chứ chưa đủ. Khách quan mới là trí, còn phải có tâm nữa. Khi đã có cả hai, sự thành công sẽ đến dễ dàng hơn. Thực tế có nhiều người đã trang bị đầy đủ cho hành trang để đi tìm nghệ thuật mà đi hoài chẳng thấy gì. Chỉ vì thiếu một chút tâm.
Trở lại những ưu tư vừa nêu trên, với kinh nghiệm bản thân, tôi thấy đấy không là trở ngại. Nghệ thuật, Tình yêu hay Đạo, thật khó phân định, khó đưa ra một mô hình cụ thể, nó bàng bạc khắp mọi nơi, không quá khứ không vị lai, nó đầy ắp trong mỗi con người. Có lần tôi hầu chuyện với một vị Thượng Tọa, ông nói: “Cuối cùng thì Đạo và Nghệ Thuật gặp nhau”. Tôi mơ hồ hiểu rằng Nghệ Thuật là cái gì đó trong sáng cao quí, con người cần phải có, phải tìm. Nhưng đi tìm cái trong sáng, cái cao quí không dễ như tìm cái ăn cái mặc.
Bài học đầu tiên trong việc tôi đi tìm nghệ thuật là mang những tấm ảnh tự chụp tự làm, từ Nha Trang về Sài Gòn để thỉnh ý những vị đàn anh. Tuy đã làm đủ thủ tục lễ lạc nhưng ai cũng chỉ cười mà không bảo cho tôi một lời cụ thể. Tôi lại rơi vào hoang mang và như kẻ lạc đường trong rừng Nhiếp Ảnh. Tôi biết mình chưa đủ duyên nên nhân gieo chưa mọc. Lại đi tiếp, cố tìm cho ra, và bổng một hôm tôi đã tìm được ánh sáng, nhìn lại công khó của ngày tháng qua, thấy cũng không đến nổi vô ích. Nhà Phật dạy: Phật tự tánh. Nghệ thuật ở trong mình. Để cho hạt giống nghệ thuật được nẩy nở xanh tốt, chúng ta phải tạo duyên, phải có cơ hội. Muốn vậy phải mở rộng tấm lòng. Phải biết quí cái mình kiếm tìm.. phải đi.. phải học. Học ở người học ở thiên nhiên...
Đã có lần tôi khuyên một bạn trẻ, làm ăn nên tính cho kỹ, còn chơi thì không nên đắn đo quá, nhắm vừa vừa túi tiền, mua đại một cái máy để bắt đầu, một cái máy chừng trăm bạc cũng được rồi. Nhiếp ảnh mà ngồi lý thuyết suông thì chỉ mất thì giờ. Có máy, phải có film, phải chụp, phải tập, phải tìm tòi, phải suy gẫm. Muốn đi vào nghệ thuật phải thăm dò tìm kiếm, phải chấp nhận mất mát, phải hy sinh...”Nhất tướng công thành vạn cốt khô” là vậy. Khi đã nhập được vào giòng nghệ thuật rồi, chúng ta sẽ có nhiều hướng, nhiều ngã để đi, không ai giống ai, không ai bắt người này phải giống người kia. Nhưng, tất cả cùng hướng về Chân Thiện Mỹ.
Đời sống không thể thiếu nghệ thuật cũng như con người không thể thiếu Quê Hương. Quê hương và nghệ thuật đối với tôi chỉ là một. Thích nghệ thuật bao nhiêu tôi yêu Quê Hương bấy nhiêu. Vì vậy tôi thường tìm nghệ thuật nơi quê nhà. Dòng sông Sein hay dòng Danub dù cho thơ mộng cách mấy, tôi vẫn không rung động như khi tôi đi bên bờ Hương Giang. Điện Versaille hay bảo tàng Louvre có lộng lẫy bao nhiêu cũng không khiến tôi bồi hồi xúc động như khi vào thăm đền Hoa Lư hay đứng trước cổ thành nhà Mạc. Dù tất cả nay chỉ là :
Nền cũ lâu đài bóng tịch dương
(bà Huyện Thanh Quan)
Rốt cuộc đi tìm nghệ thuật chính là quay về gốc gác của mình, đi tìm cái gì đó nơi mình. Tìm cái mình đã có. Nghệ thuật không viễn vông mơ hồ như chúng ta nghĩ lúc đầu mà nó rất gần gũi, nó tràn đầy, nó nằm ngay trong mỗi chúng ta. Nghệ thuật, theo tôi là mặt thực của mỗi tâm hồn, của mỗi trái tim, của mỗi giòng máu...
Tháng 11- 2002
